جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
356
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
نتيجه عمليات خودسرانهء انفرادى بدنه و سقفها فرو ريخته و به اين ترتيب كار يكى از نافعترين منابع فلج گرديده است . علم هم اسباب زيان و زحمت شده چون باروت براى انفجار به كار مىبرند و سنگها كه سابقا با ملايمت فرو مىريخت حالا بر اثر انفجار متلاشى و خورد و ريز مىشود . عايدات - كانولى حكايت مىكند كه در دورهء حكومت حسنعلى ميرزا در خراسان اجارهء معادن فيروزه سالانه هزار تومان و معدن نمك سيصد تومان بود . در زمان فريزر ( 1821 ) دو هزار تومان خراسان يا 2700 ليره براى تمام معادن و يا 1300 تومان براى معدن اصلى بوده و ده سال بعد در موقع تشكيل هيئت مرزى سيستان جمع اجاره بهاى تمام معادن 8000 تومان بود ، ولى در سال 1874 سروان ناپير اين مبلغ را 6000 تومان ذكر كرد و تا سال 1882 اجارهء آن 8000 تومان باقى ماند . در اين موقع شاه متوجه شد كه معاملهء بهترى امكان دارد و معادن را به مدت پانزده سال به مخبر الدوله وزير علوم و تلگرافخانه و معادن اجاره داد به اين ترتيب كه اجارهبها در سال اول 9000 تومان و در سالهاى بعد 18000 باشد . آقاى وزير هم چند تن از دولتمندان را در كار خود شريك ساخت و ژنرال شيندلر ذى فنون و تمام عيار كه خدمت و كارش در هر رشته به قصد تجديد حيات امور ( ايكاش مىتوانستم بگويم كه حرفش مورد اجراست ) در ايران مورد استقبال مىباشد يك سال مدير عامل اين كار بود . از قرار معلوم اين كمپانى طرز كار استخراج آن معادن را سودمند نيافته است ، زيرا هنگام مسافرت من ايشان در صدد بودند كه معامله را به ملك التجار مشهد واگذار كنند - اين همان بانى و مقاطعه كارى است كه ساختمان راه قوچان را برعهده داشته و ناگزير است سالانه به دولت ده هزار تومان اجاره پرداخت كند كه خود او نيز از ديگران اجاره دريافت مىدارد و اين هم بنابر يك رسم قديمى است كه مستأجر به نوبهء خود شكل موجر را پيدا مىكند . اين روزها جناب ملك التجار با يكى از مستأجران خود كشمكش دارد